خانه هاي قديمي يزد

خانه هاي قديمي از نظر وضعيت استقرار نوعا در جهت قبله قرار دارند. اين جهت گيري از نظر اقليمي شرايطي را به وجود آورده است تا فضاهاي تابستاني و اتاقهاي زمستاني به طرزي منطقي پيرامون حياط مركزي قرار گيرند.

(حياط مركزي) اصلي ترين فضاي خانه هاي يزدي است. حوض آب در وسط حياط، كه ابعاد آن به حداكثر مي رسد و انرژري خورشيد را در خود جاي مي دهد. باغچه ها و پريشه ها با درختان كم آب خواه، همچون انار، انگور، انجير، مورد و عناب و بعضا پسته، ضمن تاميين سايه و ايفاي نقش زيبا، فقر رطوبت محيط را جبران مي كنند. به عبارتي همه عناصر متشكله خانه يزدي دست به دست هم مي دهند تا اقليمي كوچك و قابل زيست براي انسان فراهم سازند. حياط خانه هاي يزدي مكاني براي انواع بازي هاي محلي، سرگرمي و تفريح كودكان و نوجوانان است.

داربند( داربست) درختان انگور به گونه اي طراحي ميشوند تا در تابستان به صورت(چتر) مانع ورود تابش خورشيد به فضاهاي مسكوني شوند و در زمستان در حالت عريان بدون برگ، نعمت خورشيد را به درون اتاقها هدايت مي كنند و و نور و گرما مي بخشند. در اغلب خانه هاي يزد (تالار) وجود دارد كه به صورت صُفه و ايوان بزرگ، محلي براي گذران ساعات عصر و شبهاي تابستان است. اتاقها  با نامهاي سه دري، پنج دري، هفت دري، اوراسي، شكم دريده،‌ از هم تفكيك مي شوند كه هر كدام در پاسخ گويي به نيازهاي ساكنان خانه مسئوليتي مشخص دارند.

در مكتب معماري زد(حرمت) و ( حجاب) يك اصل تلقي مي شود. حريم خانواده از تجاوز سمعي و بصري به دور است. هيچ خانه اصيل يزدي را نمي توان يافت كه ديد نامحرم به درون آن ممكن باشد. هشتي، كرياس، دالان و ديوارهاي بلند، نحوه آرايش و سازماندهي فضاهاي گوناگون دورادور حياط به گونه اي است كه مفهموم ( حجاب) را به كاملترني وجه نشان مي دهد، به نحوي كه ساكنان خانه به دور از چشم اغيار در آرامش ، آسايش، امنيت و ايمني زندگي مي كنند. اين شيوه طراحي، در عين حال، در تابستانهاي گرم حداكثر سايه را در خانه فراهم مي كند. اتخاذ روشهاي ساختماني مناسب، انتخاب مواد و مصالح سازگار با اقليم، همچون نما سازي با ( سيم گل) و دم گيري گچي، زيبايي، آسايش، دوام و... به ارمغان مي آورد. اتاق مهمانخانه در معماري مسكوني يزد سمبل احترام و بزرگداشت ميهمان بوده است. در خانواده هايي كه از تمكن مالي برخوردار بوده اند و يا به اقتضاي شغل صاحبخانه، حياط ويژه و مستقلي براي ميهمان در نظر مي گرفتند، اين حياطهاي اختصاصي به ( بيروني) معروفند كه در مقايسه با ( اندروني) به معناي فضاي كاملا خصوصي اهل خانه تفكيك و تميزند. خانه هاي تجاري و روحانيون رده بالا به لحاظ ضرورتهاي شغلي داراي بيروني و اندروني بوده است. خانه ملك التجار، خانه شفيع پور ( ميرزا شفيع)، خانه لاريها، خانه ايت الله صدوقي، خانه آسيد هاشم آقا ( نجفي يزدي)، خانه علي آقا شيرازي از اين نمونه است.

در غالب خانه هاي يزدي، زيرزمين پيش بيني شده كه به عنوان فضاي زيست در تابستان، محل نگهداري مواد خوراكي و يا انبار از آنها استفاده مي شده است. طراحي آنها به گونه اي است كه از طريق ارتباط با بادگير، حياط، جوب، گودال باغچه در تابستان گرم منطقه، محيطي آرام و مطبوع را براي استراحت ايجاد مي كنند. سردر ورودي خانه ها نيز نماينگر تشخص و منزلت اجتماعي صاحبخانهاست. نام و ياد خداوند به صورتهاي مختلف بر سردر خانه براي تبرك و تيمن نقش مي بندد. كوبه هاي در خانه ها معمولا به دو صورت متفاوت بر دو لنگه در نصب مي شوند كه هر كدام با توجه به نوع صداي ان به خانمها و آقايان اختصاص دارد. لازم به يادآوري است كه از فضاي پشت بام خانه در شبهاي تابستان براي استراحت استفاده مي شده.

پاره اي از خانه هي قديمي يزد به دلايل متفاوتي در كنار هم تركيب شده اند و مجموعه هاي ارزشمندي را به وجود آورده اند. مجموعه فاميلي عربها در محله فهادان، مجموعه فاميلي اولياء در جنب مسجد امير چقماق، مجموعه فاميلي شيرازي در كوي گلچينان و مجموعه فاميلي لاريها در كوچه كتابخانه از اين دسته محسوب مي شوند.

از ديگر خانه هاي نفيس يزد كه هركدام داراي ويژگي هاي هنري، معماري، ساختماني، تاريخي خاص خود مي باشد مي توان به شرح زير نام برد:

خانه حاج علي اكبر قناد، خانه شيخ هراتي، خانه مشير، خانه حسينيان، خانه ميرزا محمد حسن قزويني زاده، خانه پوست فروشها، خانه كلاهدوزها، خانه حاج آقا حسين باغي و خانه بيبي فاطمه تاجر. در شهرهاي تفت، اردكان، ميبد، ابركوه، بافق و مهريز نيز خانه هاي نفيس متعدد وجود دارد.

خانه لاريها